Lừa đảo tình cảm qua mạng: dấu hiệu và cách tự giữ mình

Chuyện lừa đảo tình cảm hay được kể như chuyện của người cả tin. Thực tế thì ngược lại: nạn nhân thường là người có học, có việc làm, có tiền — vì kẻ lừa đảo cần người có tiền. Cái họ nhắm không phải là sự ngu ngơ, mà là một khoảng trống đúng lúc: vừa ly hôn, vừa mất người thân, con cái đã lớn và đi xa, hoặc đơn giản là nhiều năm rồi không có ai hỏi han mình mỗi tối.

Điểm may là kịch bản gần như luôn đi theo cùng một đường. Biết đường ấy thì nhận ra rất sớm.

Kịch bản chuẩn, bốn chặng

Chặng một: tiếp cận. Một tin nhắn từ người lạ, thường trên Facebook, Zalo, Telegram hoặc một ứng dụng hẹn hò. Ảnh đẹp vừa phải, không quá người mẫu. Nghề nghiệp có ba dạng hay gặp: kỹ sư dầu khí ngoài giàn khoan, quân nhân đang làm nhiệm vụ ở nước ngoài, bác sĩ trong tổ chức nhân đạo. Cả ba có một điểm chung rất tiện: giải thích được vì sao không bao giờ gặp mặt được.

Chặng hai: dựng tình cảm. Đây là chặng dài nhất, hai tuần tới ba tháng. Người kia nhắn mỗi sáng, hỏi hôm nay ăn gì, gọi bạn bằng những từ thân mật rất sớm, nói tới chuyện về Việt Nam sống, chuyện cưới xin. Không nhắc tới tiền, một lần cũng không. Chặng này chính là khoản đầu tư của họ.

Chặng ba: sự cố. Một chuyện gấp, không phải lỗi của ai. Thùng hàng gửi về bị hải quan giữ, cần đóng phí. Bị tai nạn nơi xa, cần tiền viện phí. Tài khoản bị khóa vì lý do kỹ thuật. Số tiền lần đầu thường nhỏ, vừa đủ để bạn thấy giúp cũng được, và bao giờ cũng kèm lời hứa trả lại ngay tuần sau.

Chặng bốn: rút cạn. Trả được lần đầu thì có lần thứ hai, lớn hơn. Nếu bạn ngần ngại, giọng đổi: trách móc, dỗi, hoặc dọa tự tử. Nếu bạn đã mất tiền, vài tháng sau có thể xuất hiện một "luật sư" hoặc "cán bộ" hứa đòi lại tiền giúp — và đó là cú lừa thứ hai, nhắm vào chính danh sách nạn nhân.

Chín dấu hiệu

Một dấu hiệu thì chưa chắc. Ba dấu hiệu trở lên thì gần như chắc.

• Không bao giờ gọi video được. Lý do luôn hợp lý: mạng yếu, đang trực, camera hỏng. Nếu có gọi thì rất ngắn, hình mờ, hoặc là video quay sẵn.
• Nghề nghiệp giải thích sẵn việc không gặp mặt được. Giàn khoan, quân đội ở nước ngoài, công tác dài hạn ở châu Phi.
• Tình cảm chạy quá nhanh. Gọi "vợ", "chồng", nói yêu, nói cưới, trong khi hai người chưa từng nhìn thấy nhau.
• Chuyện đời có mùi mẫu số chung. Góa vợ hoặc góa chồng, có một đứa con nhỏ đang ở với bà, muốn tìm người thật lòng. Kịch bản này hoạt động vì nó vừa đáng thương vừa giải thích luôn vì sao người ta độc thân.
• Sớm muộn cũng tới tiền. Dưới bất cứ dạng nào: nhờ giữ hộ, nhờ nhận hộ hàng, mượn tạm, hay rủ đầu tư.
• Rủ đầu tư sinh lời. Sàn tiền ảo, sàn ngoại hối, một trang web bạn chưa nghe tên bao giờ, rút được vài lần đầu rồi tắc. Đây hiện là dạng gây thiệt hại lớn nhất.
• Kéo bạn sang một ứng dụng khác ngay từ đầu. Rời chỗ có kiểm duyệt sang chỗ không ai quản lý được, thường là Telegram.
• Ảnh tìm ngược ra người khác. Tải ảnh về rồi tìm bằng hình ảnh trên Google. Ảnh đi mượn thì hiện ra chủ thật, hoặc hiện ra hàng loạt tài khoản khác dùng cùng bộ ảnh.
• Xin ảnh riêng tư. Sau đó dùng chính ảnh ấy để tống tiền. Chuyện này xảy ra với cả nam lẫn nữ, và nam giới thường ngại tố giác hơn.

Quy tắc gọn nhất: chưa từng nhìn thấy mặt nhau ngoài đời thì không có đồng nào rời khỏi tài khoản của bạn — không cho vay, không giữ hộ, không nhận hộ hàng, không đầu tư chung.

Những câu không bao giờ nên trả lời

Có vài thứ không phải dấu hiệu nữa, mà là kết luận. Không ai tử tế hỏi bạn những câu này:

• Mã OTP gửi về điện thoại bạn. Không ai có lý do chính đáng để hỏi mã đó. Không ai.
• Mật khẩu, mã PIN, ảnh chụp hai mặt căn cước, ảnh chụp thẻ ngân hàng.
• Nhờ bạn mở tài khoản ngân hàng đứng tên bạn rồi đưa cho họ dùng. Việc này còn kéo bạn vào trách nhiệm pháp lý, không chỉ mất tiền.
• Nhờ nhận một khoản tiền vào tài khoản của bạn rồi chuyển đi nơi khác.

Nếu đã lỡ chuyển tiền

Chuyện này xảy ra với rất nhiều người, kể cả người cẩn thận. Xấu hổ là phản ứng tự nhiên, và nó chính là thứ kẻ lừa đảo trông cậy vào — im lặng thì họ an toàn.

Làm theo thứ tự:

• Gọi ngay ngân hàng theo số tổng đài in trên thẻ, báo giao dịch có dấu hiệu lừa đảo, đề nghị rà soát và phong tỏa. Càng sớm càng có cơ hội, tính bằng giờ.
• Giữ lại mọi thứ. Chụp màn hình toàn bộ tin nhắn, số tài khoản nhận tiền, biên lai chuyển khoản, đường dẫn trang web. Đừng xóa cuộc trò chuyện dù rất muốn.
• Trình báo công an nơi bạn cư trú. Có thể trình báo ở công an xã, phường.
• Cắt liên lạc hoàn toàn. Chặn mọi số, mọi tài khoản. Không nhắn thêm một câu nào, kể cả câu mắng.
• Cảnh giác với người hứa đòi tiền về. Không có dịch vụ nào lấy lại được tiền bằng cách thu phí trước.
• Nói với một người thân. Giữ trong lòng là cách chắc chắn nhất để bị lừa lần hai.

Vì sao có người đứng giữa thì khó lừa hơn

Lừa đảo tình cảm cần ba điều kiện: tiếp cận được người lạ mà không ai kiểm, giữ được cuộc nói chuyện ở chỗ riêng tư không ai thấy, và không bao giờ phải gặp mặt.

Cách chúng tôi làm việc phá cả ba:

• Không ai nhắn thẳng được cho bạn. Muốn làm quen phải đi qua ông tơ, và ông tơ biết cả hai bên là ai. Tin nhắn rác từ người lạ không có đường vào.
• Có tổ chức chịu trách nhiệm. Không phải một tài khoản ẩn danh, mà là một công ty có mã số doanh nghiệp, có địa chỉ, có hotline.
• Chúng tôi không bao giờ nhờ bạn chuyển tiền cho người khác, và không bao giờ hỏi mã xác minh của bạn. Câu này in ở chân mọi trang trên web, để nếu có ai mạo danh chúng tôi thì bạn có chỗ đối chiếu.

Dù vậy, không nơi nào diệt được hoàn toàn rủi ro, kể cả chúng tôi. Cái một dịch vụ nghiêm túc làm được là dựng thêm rào và có chỗ cho bạn báo. Chúng tôi viết kỹ hơn ở trang An toàn, và mọi hồ sơ đáng ngờ đều báo được cho ông tơ ngay trên trang hồ sơ đó.

Nói với người nhà

Nếu bố mẹ hoặc người lớn tuổi trong nhà đang nhắn tin với một người trên mạng, cách nói quan trọng hơn nội dung.

Nói "mẹ bị lừa rồi" gần như luôn phản tác dụng: người ta sẽ bảo vệ mối quan hệ ấy, và sẽ giấu bạn từ đó trở đi. Cái người ta sợ mất không hẳn là người kia, mà là cảm giác được quan tâm mỗi ngày — và câu nói kia phủ nhận luôn cả cảm giác đó.

Thử cách khác: hỏi thăm, xin xem ảnh, rồi đề nghị cùng gọi video một lần cho biết mặt. Nếu người kia tránh gọi video, sự thật tự nó hiện ra, và nó hiện ra mà không phải do bạn kết tội ai.